Sfuei Mensîl Furlan Indipendent
Archivi de Patrie

Istât fresc? No, al è stât plui cjalt chel dal an passât

Indrì Maiero

L’Istât passât al podarès vê dade la impression di jessi stât fresc. Cheste e je dome une impression, magari cussì no, puartade dal fat che l’Istât dal 2024 al è stât cetant plui cjalt (l’an 2024 al è stât il plui cjalt su la Planure Furlane almancul dal 1901 incà, e i vegnin daûr il 2022, il 2014 e il 2023). Une biele analisi davuelte dal professôr Colucci dal CNR-ISP, che si pues cjatâ sul sît de Società Meteorologica Alpino-Adriatica, e mostre che la temperadure medie zornaliere sul Cjars vie par chest Istât e je stade cuasi simpri superiôr aes mediis climatologjichis dal trenteni 1971-2000, cu la ecezion di uns vincj dîs sparniçâts jenfri la seconde setemane di Lui, la ultime di Lui, la prime di Avost e la ultime di Avost. Se il stes confront si fâs cu la medie dai ultins dîs agns, si viôt invezit che cuasi simpri jenfri i 10 di Lui e i 10 di Avost si è sot de medie (e ancje ae fin di Avost). Chest al vûl dî che mieç Istât dal 2025 al è stât fresc rispiet ai ultins agns, ma che la tindince e reste chê dal alçâsi des temperaduris, robe che si viôt ben fasint un confront cui dâts storics.
◆ In ogni câs, il mês di Jugn al è stât cetant cjalt ancje chest an, cun massimis salt parsore dai 35°C su la plane e mediis parsore dal novantesim percentîl cuasi dapardut in Friûl. Si son contâts burlaçs ai 16-17, ai 20 e ai 26 dal mês. Chel dai 26 di Jugn al è stât causionât di une “gote frede” in cuote rivade dal Portugal sul Venit a Jevât, li che a son nassûts doi sistemis di temporâi rivâts daspò in Friûl, cuntun burlaç che si è disvilupât in supercele e che al à puartât tampieste cun grans plui grues di 10cm a Prate, Purcie, Sacîl e Brugnere, plui piçui plui a Jevât. In sumis, dut câs, il mês al è stât sec, cun ploie in gjenar sot dal 20-85% rispiet ae climatologjie di Jugn.
◆ Il domini dal anticiclon african al tocje il massim ai prins di Lui, cun massimis su la plane che a rivin a 37°C e minimis simpri parsore dai 20°C fin ai 6 dal mês. Daspò, il passaç di trê fronts atlantics jenfri i 6 e i 8 di Lui a sbassin lis temperaduris di uns 10°C. I fronts a puartin burlaçs e ploiis fuartis, cun pics di plui di 100mm di aghe sui Cjars e su lis Prealps Cjargnelis vie pal prin front. Vie pe gnot dai 8 di Lui, un fîl di nêf si poie sul Cjaval di Pordenon, parsore dai 2000m. Il rest dal mês al reste instabil e cun temperaduris contignudis. Si regjistre tampieste ai 11, 21, 24 e 27 di Lui. La ploie totâl vignude jù e je in gjenar dal 50-200% superiôr ae medie climatologjiche.
◆ La instabilitât e je lade indenant a zornadis ancje ai prins di Avost, fintremai ai 7, cuant che e je tacade une rimonte anticicloniche che e à puartât cjalt infogât fin ai 16. Dal dopodimisdì dai 16, burlaçs e tramontane a menin vie il cjaldon. Ai 17 di Avost e ven jù tampieste tor di Udin. Il timp perturbât al va indenant fin ae fin dal mês, fermant dome ai 20-21, dai 24 ai 26, ai 31. Ai 28-29 dal mês temporâi fuarts a interessin Venit, Istrie, Triest e Cragn, ma no il Friûl. Lis temperaduris di Avost a son stadis 0.5°C in medie plui cjaldis de medie dai ultins dîs agns, ancje se cun fuartis ossilazions. La ploie di Avost e je stade in medie cul trenteni 1990-2020, un fîl scjarse su la plane e bondante su la marine. ❚

L’EDITORIÂL / I taramots che no si viodin

Walter Tomada
“Mê mari e veve 5 agns. E ricuarde che tai dîs dopo il taramot si viveve ducj insiemi e si davin ducj une man un cul altri. E prove tenarece e displasè pe int che no je plui, ma ancje tante braùre pe fuarce dimostrade de int furlane in cheste disgracie. Mê mari si vise […] lei di plui +

Cristina Delli Santi, la siore dal pugjilât furlan

Dree Venier
Juste maridade cul tecnic Gianluca Calligaro,e je cognossude e preseade di ducjpal so lavôr te palestre di vie Marangon Galeotto fu il ring. Vê cognossût Gianluca Calligaro, tecnic preseât de Pugjilistiche Udinese che al puarte indenant la scuele dal mestri Remo Venzo, al è stât par Cristina Delli Santi la faliscje di une relazion, saldade […] lei di plui +